Savol darajalari: bilish, qo‘llash va mulohaza nima beradi
ChSB yoki BSB varag‘ida savollar oldida (B), (Q), (M) belgilarini ko‘rgansiz. Bu savol darajalari — bilish, qo‘llash va mulohaza — va ular test aslida nimani o‘lchayotganini ko‘rsatadi. Quyida har bir darajani oddiy tilda, informatika misollarida tushuntiraman va ular o‘qituvchiga nima berishini aytaman.
Savol darajalari nima?
Savol darajalari — savollarni o‘quvchidan qanday fikrlash talab qilishiga qarab uch guruhga ajratish. Vazirlikning test spetsifikatsiyalarida bu «kognitiv ko‘nikmalar bo‘yicha taqsimot» deb ataladi va uchta daraja ko‘rsatiladi:
- Bilish (B) — reproduktiv topshiriq: o‘quv materialini qayta ishlamasdan xotirada saqlash va tanish vaziyatda qo‘llash.
- Qo‘llash (Q) — produktiv topshiriq: o‘rganilgan qonun va qoidalarni berilgan vaziyatga mos tanlash, tahlil qilish, taqqoslash, umumlashtirish va xulosa chiqarish.
- Mulohaza (M) — intellektual topshiriq: o‘zlashtirilgan bilim va ko‘nikmani notanish vaziyatda qo‘llash, tahlil va sintez qilish, xulosa chiqarish.
Oddiy tilda aytsam: bilish — «eslay olasanmi?», qo‘llash — «ishlata olasanmi?», mulohaza — «yangi vaziyatda o‘ylab, fikringni asoslay olasanmi?».
Bilish darajasidagi savol qanday bo‘ladi?
Bilish darajasidagi savol darslikdagi ta’rif, atama yoki faktni eslashni so‘raydi. Informatikadan misollar: «Kiritish qurilmalariga ikkita misol keltiring», «Algoritm nima?», «Quyidagilardan qaysi biri dasturlash tili?». Bunday savollar uchun platformadagi bitta javobli test, to‘g‘ri/noto‘g‘ri va qisqa javob turlari qulay.
Bilish savoli kerak, chunki u poydevorni tekshiradi: bola atamani bilmasa, undan qo‘llashni kutib bo‘lmaydi. Lekin faqat shunday savollardan iborat test xotirani o‘lchaydi, xolos.
Qo‘llash darajasi bilishdan nimasi bilan farq qiladi?
Qo‘llash darajasida bola qoidani eslabgina qolmay, uni yangi ma’lumotga ishlatadi. Misollar: «Berilgan algoritm bajarilgach, o‘zgaruvchining qiymati nechaga teng bo‘ladi?», «Jadvaldagi eng katta qiymatni topadigan formulani yozing», «Ikki xil saqlash qurilmasini hajmi va tezligi bo‘yicha taqqoslang».
Bu yerda javobni darslikdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chirib bo‘lmaydi: bola mavzuni tushungan bo‘lishi kerak. Platformada qisqa javob, jadvalli va rasmli topshiriqlar shu darajaga yaxshi mos keladi.
Mulohaza darajasidagi savolni qanday tanish mumkin?
Mulohaza savoli notanish vaziyatni beradi va bolaning o‘z xulosasini asoslashini so‘raydi. Misol: «Maktab kutubxonasi uchun kitoblar ro‘yxatini qaysi dasturda yuritish qulayroq va nega? Ikkita sabab keltiring». Bunday savolda yagona to‘g‘ri gap yo‘q: muhimi — fikr va dalil.
Shuning uchun mulohaza savoli ochiq (yozma) javob bilan beriladi va unga albatta namunaviy javob hamda baholash mezoni yoziladi. Mezonni qanday yozish haqida alohida maqola bor. Mezon bo‘lmasa, AI ham, o‘qituvchi ham bunday javobni bir xil baholay olmaydi.
Nega savol darajalari har xil ball oladi?
Chunki yuqori darajadagi savol ko‘proq bilim va fikrlash talab qiladi. Masalan, 2025–2026-o‘quv yili uchun 11-sinf biologiya yakuniy attestatsiyasi spetsifikatsiyasida bu ochiq yozilgan: osonroq va asosiy bilimni tekshiradigan topshiriqlar kamroq, qo‘llash, tahlil va mustaqil xulosani talab qiladiganlari ko‘proq ball bilan baholanadi. Shu hujjatdagi jadvalda bilish topshiriqlari 2–3 ball, qo‘llash topshiriqlari 3–8 ball, mulohaza topshiriqlari 6–14 ball oladi.
| Daraja | Savoldagi tipik so‘zlar | Platformadagi mos savol turi | Spetsifikatsiyadagi ball (misol) |
|---|---|---|---|
| Bilish (B) | sanab bering, ta’riflang, toping, qaysi biri | bitta javobli test, to‘g‘ri/noto‘g‘ri, qisqa javob | 2–3 |
| Qo‘llash (Q) | hisoblang, taqqoslang, moslashtiring, jadvalni to‘ldiring | qisqa javob, jadvalli yoki rasmli topshiriq, ko‘p javobli test | 3–8 |
| Mulohaza (M) | asoslang, xulosa chiqaring, taklif qiling, nega | ochiq (yozma) javob, loyiha ishi | 6–14 |
Ballar fanga va hujjatga qarab o‘zgaradi, shuning uchun bu jadval qoida emas, misol. Har bir fan va sinf uchun aniq taqsimot o‘sha fanning spetsifikatsiyasida beriladi: nizomga ko‘ra, summativ baholashdagi test topshiriqlarining shaklini — mazmun, tuzilma, savollar soni, topshiriq turi va vaqtni — vazirlik belgilaydi. ChSB varag‘ida darajalarning bali qanday o‘qilishi haqida ChSB tuzish yo‘riqnomasida yozdim.
Savol darajalari o‘qituvchiga nima beradi?
Darajalar testni muvozanatli qiladi va natijada sinf qayerda to‘xtab qolganini ko‘rsatadi. Men buni uchta foydaga ajrataman.
Birinchisi — muvozanat. Faqat bilish savollaridan iborat test bolaning xotirasini o‘lchaydi. Men esa xotirani mashq qiladigan testlar emas, bolaning fikrlashini baholaydigan testlar kerak, deb hisoblayman. Bu fikrimni alohida maqolada batafsil yozaman.
Ikkinchisi — tashxis. Natijaga darajalar bo‘yicha qarasangiz, muammoning turi ochiladi. Bilish savollari yaxshi, qo‘llash savollari past bo‘lsa — bolalar ta’rifni yodlagan, lekin uni ishlatishni hali o‘rganmagan. PDF hisobotda har bir savol qanday bajarilgani ko‘rinadi; savol oldidagi belgiga qarab qaysi darajada qiynalishganini topasiz.
Uchinchisi — har bolaga imkoniyat. Bilish savollari har bir bolaga o‘zini ko‘rsatishga imkon beradi, mulohaza savollari esa kuchli o‘quvchiga o‘sish uchun joy qoldiradi. Har bir bolaga individual qarash kerak, deb o‘ylayman, va darajalari aralash test shunga yordam beradi.
AI darajaga mos savol tuza oladimi?
Ha, lekin tasdiqlash baribir sizda. «Savollar bazasi» → «AI bilan tuzish» bo‘limida BSB spetsifikatsiyasini — mavzu, baholanadigan ko‘nikma va ballni — yozasiz yoki jadval rasmini yuklaysiz. AI sinf darsligi asosida yangi topshiriq tuzadi: qisqa vaziyat va harfli savollar, har bir javob katagi uchun darslikdan namunaviy javob va ball, mezon esa maktab ishlatadigan so‘zlar bilan. Darslik betlari ham ko‘rsatiladi. Buning uchun sinf darsligi oldin platformaga yuklangan va o‘qilgan bo‘lishi kerak.
AI tuzgan har bir savol «Tasdiq kutmoqda» holatida turadi. Uni ko‘rib, darajasi va bali spetsifikatsiyaga mosligini tekshirasiz, keyin tasdiqlaysiz.
Ko‘p beriladigan savollar
Bitta testda har darajadan nechta savol bo‘lishi kerak?
Aniq nisbat har bir fan va sinf uchun vazirlik spetsifikatsiyasida beriladi, shuning uchun umumiy raqam aytmayman. O‘z faningiz spetsifikatsiyasiga qarang va uchala darajadan savol bo‘lishiga e’tibor bering.
Variantli test savoli mulohaza darajasida bo‘la oladimi?
Bo‘ladi, agar savol notanish vaziyatni berib, tahlil va xulosa talab qilsa. Lekin mulohazani ochiq javob yaxshiroq ko‘rsatadi, chunki unda bolaning dalili ko‘rinadi.
Savol darajasini kim belgilaydi?
ChSB varag‘ida darajani varaqni tuzganlar belgilaydi, platforma esa uni yuklashda savol oldida saqlaydi. O‘zingiz tuzgan savolda darajani savol nimani talab qilishiga qarab o‘zingiz hal qilasiz.
Kichik sinflarda mulohaza savoli kerakmi?
Ha, faqat sinf yoshiga mos bo‘lsin: sodda vaziyat va bitta «nega?» savoli ham mulohaza. CHSB BSB platformasida AI javobni shu sinf o‘quvchisi yoza oladigan darajaga qarab baholaydi.
Qisqa javobli savol doim bilish darajasidami?
Yo‘q. «Algoritm nima?» — bilish savoli, «Bu algoritm bajarilsa, natija nechaga teng?» esa qisqa javobli, lekin qo‘llash savoli.
Xulosa
Savol darajalari testni «nimani eslaysan?» degan savoldan «nimani tushunding va qanday o‘ylaysan?» degan savolga olib chiqadi. Mening tavsiyam: keyingi BSB’ngizni tuzishdan oldin har bir savol yoniga o‘zingiz uchun B, Q yoki M deb yozib chiqing — hammasida bir xil harf chiqsa, testni qayta ko‘ring. Darajalar bo‘yicha natija sizga sinf qayerda qiynalayotganini aniq ko‘rsatadi. Yangi maqolalar va platforma yangiliklari Telegram kanalimizda: @chsbbsbai.
Manbalar
- 2025–2026-o‘quv yilida 11-sinf o‘quvchilari uchun biologiya fanidan yakuniy attestatsiya: metodik tavsiya va test spetsifikatsiyasi, gov.uz — uch daraja ta’rifi, darajaga qarab ball berilishi va topshiriqlar jadvali.
- 2025–2026-o‘quv yilida 9-sinf o‘quvchilari uchun O‘zbekiston tarixi fanidan yakuniy attestatsiya: metodik tavsiya va test spetsifikatsiyasi, gov.uz — bilish, qo‘llash va mulohaza darajalarining ta’rifi.
- Maktabgacha va maktab ta’limi vazirining 2025-yil 4-fevraldagi 1-mh-son buyrug‘i (ro‘yxat raqami 2117-2), lex.uz — summativ baholashda test topshiriqlari shaklini vazirlik belgilashi.