Summativ baholash nima: formativ baholashdan oddiy tilda farqi
Summativ baholash nima degan savolga eng qisqa javob: bu yakuniy tekshiruv, formativ baholash esa yo‘l-yo‘lakay tekshiruv. Ikkalasi bir-biriga qarshi emas, bir-birini to‘ldiradi: biri bola qayerga yetib kelganini qayd etadi, ikkinchisi unga yo‘lda yordam beradi. Quyida rasmiy ta’riflarni oddiy tilga o‘girib, ular sinfda qanday ko‘rinishini yozaman.
Summativ baholash nima?
Summativ baholash — ta’limning ma’lum bir davri yoki bosqichi yakunida o‘quvchi nimani o‘zlashtirganini aniqlash. Reyting tizimi nizomidagi ta’rif shunday: summativ baholash — «ta’lim jarayonining muayyan bir davri (chorak, yarim yil yoki o‘quv yili) yoki bosqich (o‘quv fanining bob, bo‘limi) yakunida o‘quvchining o‘zlashtirgan bilimi va amaliy ko‘nikma darajasini o‘qituvchi va vazirlik tomonidan aniqlash va baholash usuli».
Nizomga ko‘ra summativ baholash ikki qismdan iborat: bob bo‘yicha summativ baholash (BSB) va chorak bo‘yicha summativ baholash (ChSB). Ularning farqini BSB va ChSB farqi maqolasida jadval bilan ko‘rsatganman.
Oddiy tilda: mavzular bo‘limi tugadi — bola shu bo‘limni qanchalik o‘zlashtirganini tekshiramiz. Chorak tugadi — butun chorak bo‘yicha tekshiramiz. Natija qayd etiladi va o‘quvchining chorak ballariga qo‘shiladi.
Formativ baholash nima?
Formativ baholash — dars davomida o‘quvchini kuzatish va unga yaxshilanish yo‘lini ko‘rsatish. Nizomdagi ta’rif: formativ baholash — «dars mashg‘ulotlari davomida o‘quvchilar faoliyatini kuzatish hamda ularning bilim va ko‘nikmalarini o‘lchash hamda natijani yaxshilash uchun ko‘rsatmalar berish jarayoni».
Bu ta’rifdagi «ko‘rsatmalar berish» degan so‘zlarga e’tibor bering: formativ baholashning maqsadi — ball yig‘ish emas, bolaga keyingi qadamni ko‘rsatish. Doskadagi savol-javob, kichik mustaqil mashq, uy vazifasini birga tahlil qilish — bularning hammasi formativ baholash bo‘lishi mumkin.
Nizom formativ baholash uchun uchta qoida qo‘yadi. Birinchidan, uning mezonlarini fanning xususiyati va unga ajratilgan soatlardan kelib chiqib o‘qituvchi o‘zi mustaqil belgilaydi. Ikkinchidan, formativ ball chorak davomida 1 balldan 10 ballgacha qo‘yib borilgan ballarning o‘rta arifmetigidan shakllanadi. Uchinchidan, har bir o‘quvchi chorak davomida kamida 4 marta formativ baholanishi kerak.
Summativ va formativ baholash o‘rtasidagi asosiy farq nimada?
Asosiy farq — vaqtda va maqsadda. Formativ baholash o‘qish jarayonining ichida, summativ esa uning oxirida bo‘ladi. Quyidagi jadvalda hammasini yonma-yon qo‘ydim.
| Belgi | Formativ baholash | Summativ baholash |
|---|---|---|
| Qachon | Dars davomida, chorak bo‘yi | Bob, bo‘lim, chorak, yarim yil yoki yil yakunida |
| Maqsadi | Natijani yaxshilash uchun ko‘rsatma berish | O‘zlashtirish darajasini aniqlash va qayd etish |
| Mezonni kim belgilaydi | O‘qituvchi mustaqil | Nazorat materiallari va mezonlarni vazirlik taqdim etadi |
| Ball | 1–10 ball, o‘rta arifmetigi | BSB va ChSB ballari |
| Chorak natijasidagi ulushi | 10 ball | 90 ball: BSB — 50, ChSB — 40 |
| Kamida necha marta | Chorakda kamida 4 marta | BSB fanning haftalik soatiga qarab 1–3 marta, ChSB bir marta |
| Sinfdagi misol | Savol-javob, kichik mashq, uy vazifasi tahlili | Bob yakunidagi yozma ish, chorak oxiridagi nazorat ishi |
Nizomda yana bir muhim jumla bor: bilimni formativ va summativ usullarda baholash joriy etiladigan maktablar ro‘yxatini vazirlik tasdiqlaydi. Shuning uchun maktabingizda bu tizim qanday qo‘llanayotganini rahbariyatdan aniqlab oling.
Formativ baholash atigi 10 ball bo‘lsa, u muhimmi?
Ha, muhim. Ball ulushi kichik, lekin bolaning o‘sishi aynan dars davomida, xato qilib va to‘g‘rilab bo‘ladi. Summativ ish faqat shu o‘sishni o‘lchaydi.
Men bolaning ruhi tushmasligiga katta e’tibor beraman. 26 ta boladan bitta fandan bir xil yaxshi natija kutish to‘g‘ri emas, har bir bolaga individual qarash kerak: qaysi yo‘nalishda kuchli bo‘lsa, shu yo‘nalishda rivojlanishiga yordam berish. Dars davomidagi formativ baholash shunday qarashga imkon beradi: bolani kuzatasiz, unga alohida maslahat berasiz, keyingi darsni unga moslab rejalashtirasiz.
Summativ natija formativ maqsadga ham xizmat qila oladimi?
Ha, agar bola nimada xato qilganini va nimani takrorlashi kerakligini ko‘rsa. Faqat yakuniy ball bolaga ko‘p narsa aytmaydi. Ball yonida tushunarli izoh bo‘lsa, summativ ish ham o‘rganishga yordam beradi.
BSB platformasida natija aynan shunday ko‘rsatiladi. Natija sahifasida o‘quvchi jami balini, har bir savol bo‘yicha ball va izohni ko‘radi. Xato qilingan test savolida to‘g‘ri javob va uning qisqa sababi yoziladi. To‘liq bajarilmagan savolda darslikdagi mavzu nomi va beti ko‘rsatiladi — bola nimani takrorlashni biladi.
O‘qituvchi uchun esa «O‘quvchilar tahlili (PDF)» bor: har bir o‘quvchiga bir bet, savollar bo‘yicha ballari va AI yozgan qisqa xulosa. Bu xulosa nima yaxshi chiqqani, qayerda qiynalgani va nimani takrorlash kerakligini aytadi. Izohni qanday yozish foydali bo‘lishini o‘quvchiga izoh maqolasida alohida ko‘rib chiqaman.
Platformada formativ tekshiruv o‘tkazsa bo‘ladimi?
Ha. «Yangi test»da BSB va ChSB’dan tashqari «oddiy test» turi ham bor. Uni chorak davomidagi qisqa tekshiruv uchun ishlatishingiz mumkin.
Formativ tekshiruvda «O‘quvchi natijasini qachon ko‘radi» sozlamasida «darhol» rejimini tanlash qulay: bola ishni topshirishi bilan natija va izohni ko‘radi va xatosini darsning o‘zida tahlil qilasiz. Summativ ishda esa ko‘pincha «butun sinf tugatganda» yoki «o‘qituvchi ochganda» rejimi to‘g‘ri keladi — javoblar sinfdoshlarga tarqalmaydi.
Shuni ham aytib o‘tay: formativ ballni 1–10 shkalada qo‘yish va jurnalga yozish — o‘qituvchining ishi. Platforma esa sizga ball, foiz va har bir savol bo‘yicha tahlilni beradi, qarorni siz qabul qilasiz.
Summativ baholash uchun mezon qayerdan olinadi?
Nizomga ko‘ra BSB va ChSB uchun nazorat materiallari, ularning spetsifikatsiyalari, sillabuslari va baholash mezonlarini vazirlik har o‘quv yili davomida maktablarga taqdim etadi. O‘qituvchi esa baholash mezonlaridan chiqmagan holda yangi nazorat materiallari yaratishi yoki berilganlariga o‘zgartirish kiritishi mumkin.
Summativ baholashda mezon hal qiluvchi: bir xil mezon bo‘lsa, bir xil ish bir xil ball oladi. Uni qanday yozishni baholash mezoni maqolasida misollar bilan ko‘rsataman.
Ko‘p beriladigan savollar
Formativ baholash majburiymi?
Nizomga ko‘ra har bir o‘quvchi chorak davomida kamida 4 marta formativ baholanishi kerak. Bu tizim joriy etiladigan maktablar ro‘yxatini vazirlik tasdiqlaydi.
Formativ ball qanday hisoblanadi?
Chorak davomida 1 balldan 10 ballgacha qo‘yib borilgan ballarning o‘rta arifmetigidan. U chorak natijasining 10 balini tashkil qiladi.
Summativ baholashga nimalar kiradi?
Bob bo‘yicha (BSB) va chorak bo‘yicha (ChSB) summativ baholash. BSB’ga yozma ish, amaliy ish, laboratoriya ishi, loyiha ishi, ijodiy ish va og‘zaki topshiriqlar kiradi.
Formativ baholash mezonini kim belgilaydi?
O‘qituvchi o‘zi, fanning xususiyati va unga ajratilgan soatlardan kelib chiqib.
Platformadagi test qaysi baholashga kiradi?
Siz qanday test tuzganingizga bog‘liq: «Yangi test»da BSB, ChSB, oddiy test yoki loyiha ishi turini tanlaysiz.
Xulosa
Summativ baholash bosqich yakunini qayd etadi, formativ baholash esa bolaga shu bosqichdan o‘tishda yordam beradi; nizomga ko‘ra birinchisi chorak natijasining 90, ikkinchisi 10 balini tashkil qiladi. Mening tavsiyam: formativ tekshiruvni ball yig‘ish uchun emas, bolaga yo‘l ko‘rsatish uchun o‘tkazing, summativ natijani esa har doim izoh va takrorlash rejasi bilan yakunlang. Baholash bo‘yicha yangi maqolalarni o‘tkazib yubormaslik uchun Telegram kanalimizga obuna bo‘ling: @bsbchsbai.