BSB va ChSB farqi: ular nima va nimasi bilan farq qiladi
BSB va ChSB farqi ko‘p o‘qituvchiga tanish, lekin yosh hamkasblar va ota-onalar uchun bu ikki qisqartma ba’zan bir xil ko‘rinadi. Ikkalasi ham summativ, ya’ni yakuniy baholash, farqi esa — qachon, nimani va necha ballga tekshirishida. Quyida rasmiy nizomga tayanib, har birini oddiy tilda tushuntiraman va platformada ular qanday ajratilishini ko‘rsataman.
BSB va ChSB qaysi hujjatda belgilangan?
Ikkalasi ham «5 — 11-sinf o‘quvchilarining bilimlari sifatini nazorat qilishning reyting tizimi to‘g‘risidagi nizom»da belgilangan. Formativ va summativ baholash haqidagi alohida bob bu nizomga Maktabgacha va maktab ta’limi vazirining 2025-yil 4-fevraldagi 1-mh-son buyrug‘i bilan qo‘shilgan. Buyruq Adliya vazirligida 2025-yil 5-fevralda 2117-2 raqami bilan ro‘yxatdan o‘tgan.
Nizomda yana bir muhim jumla bor: bilimni formativ va summativ usullarda baholash joriy etiladigan maktablar ro‘yxatini vazirlik tasdiqlaydi. Nizomning amaldagi matni lex.uz saytida turadi, havolalar maqola oxirida.
BSB nima?
BSB — bob bo‘yicha summativ baholash. Nizomdagi ta’rif: bu «o‘quvchining o‘quv fanlari bobi hamda bo‘limlarining o‘zlashtirish darajasini aniqlash va baholash usuli». U bob va bo‘limlarni tekshirgani uchun uni «bo‘lim summativ baholash» deb ham atashadi.
BSB necha marta o‘tkazilishi fanga haftasiga necha soat ajratilganiga bog‘liq: 1 martadan 3 martagacha. Haftasiga 1–2 soatli fanlarda 1 marta, 3–4 soatli fanlarda 2 marta, 5 va undan ko‘p soatli fanlarda 3 marta.
BSB faqat yozma ish emas. Nizomga ko‘ra unga barcha turdagi yozma ishlar, amaliy ish, laboratoriya ishi, loyiha ishi, ijodiy ish va og‘zaki javob talab qiladigan topshiriqlar kiradi. BSB’ni o‘qituvchi baholaydi.
ChSB nima?
ChSB — chorak bo‘yicha summativ baholash. U o‘quvchining o‘zlashtirgan bilimi va amaliy ko‘nikmasi darajasini aniqlaydi va har chorak yakunida o‘tkaziladi. Fanga ajratilgan haftalik soatga qarab u har chorakda, yarim yilda yoki o‘quv yilida bir marta bo‘ladi.
Nizom ChSB haqida yana ikki muhim narsani aytadi. Birinchisi: bitta sinfda bir o‘quv kunida 3 tadan ortiq fan bo‘yicha baholash o‘tkazilmaydi. Ikkinchisi: belgilangan fanlardan ChSB vazirlik tomonidan markazlashgan holda, yozma yoki kompyuterda o‘tkazilishi mumkin. Shuning uchun ChSB’ni o‘qituvchi ham, vazirlik ham baholashi mumkin.
BSB va ChSB farqi jadvalda qanday ko‘rinadi?
Asosiy farqlarni bitta jadvalga yig‘dim. Hamma ma’lumot nizomning amaldagi matnidan olingan.
| Belgi | BSB | ChSB |
|---|---|---|
| To‘liq nomi | Bob bo‘yicha summativ baholash | Chorak bo‘yicha summativ baholash |
| Nimani tekshiradi | Fan bobi va bo‘limlari o‘zlashtirilishini | Chorak davomida o‘zlashtirilgan bilim va amaliy ko‘nikmani |
| Qachon | Bob yoki bo‘lim tugaganda | Chorak yakunida |
| Necha marta | Haftalik soatga qarab 1–3 marta | Bir marta: chorakda, yarim yilda yoki yilda |
| Chorak natijasidagi ulushi | 50 ball | 40 ball |
| Kim baholaydi | O‘qituvchi | O‘qituvchi yoki vazirlik |
| Shakli | Yozma, amaliy, laboratoriya, loyiha, ijodiy ish, og‘zaki javob | Belgilangan fanlardan yozma yoki kompyuterda |
Chorak natijasi 100 balldan qanday yig‘iladi?
Nizomga ko‘ra o‘quvchining chorak natijasi maksimal 100 ball va u uch qismdan iborat: 10 ball — chorak davomidagi formativ baholash, 50 ball — chorak davomidagi BSB, 40 ball — chorak oxiridagi ChSB.
Ko‘rinib turibdiki, BSB va ChSB birgalikda 90 ballni tashkil qiladi. Formativ baholash esa dars davomidagi kuzatuv va mashqlardan iborat, uning mezonlarini o‘qituvchi o‘zi belgilaydi. Bu farqni summativ va formativ baholash haqidagi maqolada alohida tushuntiraman.
Nazorat materiallari, ularning spetsifikatsiyalari, sillabuslari va baholash mezonlarini vazirlik har o‘quv yili davomida maktablarga taqdim etadi. Shu bilan birga nizom o‘qituvchiga baholash mezonlaridan chiqmagan holda yangi nazorat materiallari yaratish yoki berilganlariga o‘zgartirish kiritishga ruxsat beradi. Demak, mezon bir xil qoladi, topshiriqni esa sinfingizga moslashtirishingiz mumkin.
Qatnasha olmagan yoki past natija olgan o‘quvchi nima qiladi?
Summativ baholashda qatnasha olmagan yoki 30 foizdan past natija olgan o‘quvchiga qayta topshirishga ruxsat beriladi. Uzrli sabab bilan (masalan, tibbiy ma’lumotnoma bilan kasallik) qatnashmagan o‘quvchiga qayta topshirishda olgan bali qo‘yiladi.
Uzrsiz qatnashmagan, baholash qoidalarini buzgan yoki 30 foizdan past natija olgan o‘quvchining esa maksimal bali 65 foizdan oshmagan holda baholanadi. Qoidalar ham nizomda aniq yozilgan: baholash paytida auditoriyadan chiqish, gaplashish, ko‘chirish, shpargalka va aloqa vositalaridan foydalanish taqiqlanadi.
Platformadagi «Qayta topshirish» tugmasi — texnik vosita: u o‘quvchining eski natijasini bekor qilib, testni qaytadan ishlashga ruxsat beradi. Qayta topshirish natijasini nizom bo‘yicha qanday hisoblash — o‘qituvchi va maktab qarori, platformada esa siz har bir ballni o‘zgartira olasiz.
Platformada BSB va ChSB qanday ajratiladi?
«Testlar» bo‘limida «Yangi test»ni bosganingizda avval turini tanlaysiz: BSB, ChSB, oddiy test yoki loyiha ishi. Turga qarab forma soddalashadi: masalan, yopiq savolli testda ortiqcha sozlamalar ko‘rinmaydi.
Savollar bazasida ham ikkalasi alohida: «BSB faylidan» va «ChSB faylidan» yuklash tugmalari bor, ChSB savollari esa alohida belgi bilan ko‘rinadi. ChSB faylidagi (B), (Q), (M) belgilari va har birining bali fayldan olinadi. Faylda javoblar kaliti bo‘lmasa, AI to‘g‘ri javobni o‘zi aniqlaydi va siz uni tasdiqlashdan oldin tekshirasiz. ChSB’ni shu belgilar bilan tuzish haqida ChSB tuzish maqolasida yozaman.
Yana bir qulaylik — «Umumiy testlar». Administrator tayyorlagan chorak ChSB shu fanning barcha o‘qituvchilariga ochiladi: siz «Foydalanish»ni bosib, nusxasini olasiz va sinflaringizni tanlaysiz. Bir xil testni har kim qaytadan kiritmaydi. Kompyuterda o‘tkazish tartibi esa BSB’ni onlayn o‘tkazish maqolasida qadam-baqadam yozilgan.
Ko‘p beriladigan savollar
BSB qisqartmasi qanday ochiladi?
Rasmiy nizomda — «bob bo‘yicha summativ baholash». U fanning bobi va bo‘limlari o‘zlashtirilishini tekshiradi, shuning uchun «bo‘lim summativ baholash» deb ham ataladi.
BSB necha marta o‘tkaziladi?
Nizomga ko‘ra fanga ajratilgan haftalik soatga qarab 1 martadan 3 martagacha: 1–2 soatli fanlarda 1 marta, 3–4 soatlida 2 marta, 5 va undan ko‘p soatlida 3 marta.
ChSB’ni kim baholaydi?
O‘qituvchi yoki vazirlik. Belgilangan fanlardan ChSB markazlashgan holda yozma yoki kompyuterda o‘tkazilishi mumkin.
BSB topshiriqlarini o‘qituvchi o‘zgartira oladimi?
Ha. Nizom o‘qituvchiga baholash mezonlaridan chiqmagan holda yangi nazorat materiallari yaratish yoki berilganlariga o‘zgartirish kiritishga ruxsat beradi.
Platformada ChSB’ni har kim o‘zi kiritishi kerakmi?
Shart emas. Administrator «Umumiy testlar»ga qo‘ygan ChSB’ni «Foydalanish» tugmasi bilan o‘zingizga nusxa qilib olasiz va sinflaringizni tanlaysiz.
Xulosa
BSB — chorak ichidagi, bob yoki bo‘lim tugaganda o‘tkaziladigan tekshiruv, ChSB — chorak oxiridagi yakuniy tekshiruv; birinchisi 50, ikkinchisi 40 ball beradi. Mening tavsiyam: chorak boshidayoq fanga ajratilgan haftalik soatga qarab nechta BSB bo‘lishini rejalashtiring, har biriga mezonni oldindan tayyorlang va ChSB’ni chorak yakuniga qoldiring. Rasmiy hujjatlar va platformadagi yangiliklarni kuzatib borish uchun Telegram kanalimizga obuna bo‘ling: @bsbchsbai.