Adolatli baholash: bola darslikdagi javobni yozsa-yu, ball olmasa
Adolatli baholash haqida gapirganda, men eng oddiy holatdan boshlayman: bola darslikni o‘qidi, ta’rifni yozdi — va ball olmadi. Bu xato kichik ko‘rinadi, lekin bolaning ko‘zida u katta adolatsizlik. Bu maqolada nega shunday deb o‘ylashimni va platformada bunga qarshi qanday qoidalar qo‘yganimizni yozaman.
Bola darslikdagi javobni yozsa-yu, ball olmasa nima bo‘ladi?
Bola darslikka va o‘qituvchiga ishonmay qo‘yadi. U to‘g‘ri yo‘l tutdi: kitobni o‘qidi, yodladi, aynan shuni yozdi. Natijada ball olmasa, undan keyingi xulosa oddiy — «kitob o‘qishning foydasi yo‘q». Bunda bolani ayblab bo‘lmaydi: u biz o‘rgatgan yo‘ldan yurdi.
Men bolaning ruhi tushmasligiga yaxshi qarayman. Bitta past natija ba’zan bitta ballgina emas: bola o‘sha fandan sovib qolishi mumkin. Ayniqsa kichik sinflarda. Shuning uchun adolatli baholashni faqat texnik masala deb qarab bo‘lmaydi.
Adolatli baholash men uchun nimani anglatadi?
Uch narsani: bir xil mezon, tushunarli sabab va bolaning yoshiga mos talab. Bir xil javob har kimda bir xil ball olishi kerak. Har bir ball nima uchun qo‘yilgani tushuntirilishi kerak. Talab esa shu sinf o‘quvchisi yoza oladigan javobdan oshmasligi kerak.
Mening eng esda qolgan ustozim — matematika o‘qituvchisi va sinf rahbarim Gulshoda opa. U adolatparvar ustoz edi. Adolatli ustoz bolaning xotirasida yillar o‘tsa ham qoladi — men buni o‘zimdan bilaman. U haqida alohida maqolada yozaman.
Rasmiy hujjat ham shuni talab qiladi. Reyting tizimi nizomida tizimning vazifalari qatorida bilim, ko‘nikma va malakalarni baholashda haqqoniylik va ishonchlilik prinsiplariga rioya etilishini ta’minlash yozilgan. Shu ro‘yxatning oxirida esa o‘quvchilarni qo‘llab-quvvatlash, ruhlantirish va ilhomlantirish turadi. Bu ikkisi bir-biri bilan bog‘liq: adolatsiz baho bolani ruhlantirmaydi.
Nega AI bu yerda adolatsiz bo‘lib qolishi mumkin?
Chunki AI faqat faktlarga asoslanib baholaydi va o‘z bilimiga tayanishga moyil. U kichik sinf o‘quvchilariga ham juda qattiqqo‘l yondashib, past ball qo‘yishi mumkin. AI bilgan ta’rif esa har doim ham darslikdagi bilan bir xil emas.
Bu holat bizda haqiqatan bo‘lgan. Platformaning yangilanishlar ro‘yxatida ochiq yozilgan: AI darslikdagi to‘g‘ri javobni o‘z bilimiga tayanib xato deb qo‘yardi, endi u darslikka tayanadi. Qisqa, lekin to‘g‘ri javoblarga kam ball qo‘yilgani ham tuzatildi. Bu qanday ishlashini bugungi darslik asosida baholash maqolasida batafsil tushuntirdim.
Shuning uchun AI qarori — taklif, hukm emas. Platformada o‘qituvchi har bir javob balini 0,1 aniqlikda o‘zgartira oladi va natijani qachon ochishni o‘zi tanlaydi: butun sinf tugatganda, o‘zi ochganda yoki darhol.
CHSB BSB’da adolat qanday qoidalar bilan himoyalangan?
Har bir adolatsiz holatga qarshi alohida qoida bor. Quyidagi jadvalda ularni yonma-yon qo‘ydim:
| Adolatsiz holat | Nega xavfli | CHSB BSB’dagi qoida |
|---|---|---|
| Darslikdagi to‘g‘ri javob xato deb topiladi | Bola darslikka ishonmay qo‘yadi | Javob darslik betlari bilan solishtiriladi, qarorda bet ko‘rsatiladi |
| Qisqa, lekin to‘g‘ri javobga kam ball | Bola to‘g‘ri yozishdan ko‘ra ko‘p yozishni afzal ko‘radi | Qisqa, lekin to‘g‘ri javob ball yo‘qotmaydi |
| Yarim to‘g‘ri javobga 0 ball | Bola bilgani ham hisobga olinmaydi | Qisman to‘g‘ri javobga qisman ball beriladi |
| Qayta tekshiruvda ball tushadi | Bola natijaga ishonmaydi | Qayta baholashda ball faqat oshadi |
| Imlo mazmunni bosib ketadi | Bilim emas, yozuv baholanadi | Imlo alohida hisoblanadi va har bir test uchun alohida yoqiladi |
| Sabab aytilmaydi | Bola nimani takrorlashni bilmaydi | Har bir qarorga izoh, to‘liq bajarilmagan savolda mavzu va bet |
Imlo uchun ball ayirish yoqilgan testda ham hamma narsa xato hisoblanmaydi: o‘ va g‘ harflaridagi belgining turli ko‘rinishlari, kichik harf bilan boshlangan gap, tinish belgilari va xorijiy atamalar ball ayirmaydi. Ikkinchi tilda yozayotgan bola uchun esa oddiy, xatoli, lekin tushunarli jumla ham to‘liq javob bo‘lishi mumkin.
Bu qoidalarning hammasi bitta tamoyilga borib taqaladi: shubha bo‘lsa, o‘quvchi foydasiga. Platformada «yumshoq» yoki «qattiq» rejim yo‘q — hamma test bir xil qoida bilan tekshiriladi, shuning uchun bir sinf ichida ham, sinflar orasida ham natijalarni solishtirish mumkin.
Bola darslikdagidan boshqacha, lekin to‘g‘ri yozsa-chi?
Unda ham ball olishi kerak. Darslik — tayanch, lekin qafas emas. Namunaviy javob platformada namuna sifatida ishlatiladi, to‘liq ro‘yxat sifatida emas: to‘g‘ri fikr boshqa so‘zlar bilan yozilsa ham hisoblanadi.
Bu men uchun muhim, chunki bizga faqat xotirani mashq qiladigan testlar emas, bolaning fikrlashini baholaydigan testlar kerak. Darslikdagi ta’rifni yozgan bola ball olishi kerak. O‘z so‘zi bilan to‘g‘ri fikr aytgan bola ham ball olishi kerak: u mavzuni tushunganini ko‘rsatdi.
Har bir bolaga bir xil natija kutish adolatmi?
Yo‘q, men bunday deb o‘ylamayman. 26 ta boladan bitta fandan bir xil yaxshi natija kutish to‘g‘ri emas. Har bir bolaga individual qarash kerak: qaysi yo‘nalishda kuchli bo‘lsa, shu yo‘nalishda rivojlanishiga yordam berish.
Bir xil mezon va bir xil natija — boshqa-boshqa narsalar. Mezon hamma uchun bir xil bo‘lishi shart, natija esa har xil bo‘lishi tabiiy. Men baho tushunchasini biroz eskirgan deb hisoblayman. Bitta raqam bolaning kuchli tomonini ham, o‘sishini ham to‘liq ko‘rsatmaydi, shuning uchun CHSB BSB’da ball yonida izoh, to‘liq bajarilmagan savolda esa takrorlash uchun tavsiya turadi. Oxirgi qarorni esa bolani taniydigan o‘qituvchi qabul qiladi — buni oxirgi so‘z o‘qituvchida maqolasida batafsil yozganman.
Ko‘p beriladigan savollar
Darslikdagi ta’rifni so‘zma-so‘z yozgan bola to‘liq ball oladimi?
Ha. CHSB BSB’da javob darslik asosida tekshiriladi: bola darslikdagi ta’rifni yozsa, u to‘g‘ri hisoblanadi.
O‘z so‘zi bilan yozgan bola-chi?
Fikr to‘g‘ri bo‘lsa, ball oladi. Namunaviy javob — namuna, to‘liq ro‘yxat emas, shubha esa o‘quvchi foydasiga hal qilinadi.
Imlo xatosi uchun ball ayiriladimi?
Bu har bir test uchun alohida sozlanadi. Ayirilgan ball javob olgan balldan oshmaydi va o‘qituvchi uni o‘zgartira oladi.
Adolatli baholash rasmiy hujjatda bormi?
Ha. Reyting tizimi nizomida baholashda haqqoniylik va ishonchlilik prinsiplariga rioya etish tizimning vazifasi sifatida yozilgan.
O‘qituvchi AI qaroriga qo‘shilmasa-chi?
Ballni o‘zgartiradi. Oxirgi so‘z har doim o‘qituvchida.
Xulosa
Bola darslikdagi to‘g‘ri javobni yozsa-yu, ball olmasa, biz faqat bitta ballni emas, uning kitobga va bizga bo‘lgan ishonchini ham olib qo‘yamiz. Adolatli baholash — bir xil mezon, tushunarli sabab va bolaning yoshiga mos talab. Mening tavsiyam: yozma savollarni darslik bo‘yicha tekshiring, mezonda so‘zni emas, fikrni baholang va har bir past ball oldidan o‘zingizdan so‘rang: «bu bola nimani bilardi?». Shu mavzudagi fikrlarimni Telegram kanalimizda davom ettiraman: @chsbbsbai.