O‘qituvchi qarori: oxirgi so‘z nega o‘qituvchida qolishi kerak
O‘qituvchi qarori — baholashning oxirgi bo‘g‘ini va men uni hech qachon AI’ga topshirmaslik kerak deb hisoblayman. Platformani yaratishda men AI’ga ko‘p ish berdim: fayllarni o‘qish, javoblarni solishtirish, izoh yozish. Lekin bitta narsani ataylab o‘qituvchida qoldirdim — yakuniy ballni. Bu maqolada nega shunday qilganimni tushuntiraman.
Nega oxirgi so‘z AI’da emas, o‘qituvchida bo‘lishi kerak?
Chunki AI faqat faktlarga qaraydi, o‘qituvchi esa bolani ko‘radi. AI javobni namuna va mezon bilan solishtiradi va bu ishni tez, bir xil qiladi. Lekin u bolaning yoshini, sharoitini, ikkinchi tilda yozayotganini, bugun nima bilan kelganini his qilmaydi.
Rasmiy hujjat ham shu tomonda. Reyting tizimi nizomiga ko‘ra chorak davomidagi bob bo‘yicha summativ baholash o‘qituvchi tomonidan baholanadi. Nizom reyting tizimining vazifalari qatorida baholashda haqqoniylik va ishonchlilik prinsiplariga rioya etishni, o‘quvchilarni qo‘llab-quvvatlash, ruhlantirish va ilhomlantirishni sanaydi. Haqqoniy baho uchun aniq mezon kerak — buni AI yaxshi bajaradi. Ruhlantirish va ilhomlantirish esa insonning ishi.
AI baholashda qayerda adashishi mumkin?
AI xato qilmaydigan mashina emas, va buni yashirmaslik kerak. Platformaning yangilanishlar ro‘yxatida tuzatilgan xatolar ochiq yozilgan, ularning bir nechtasi aynan baholashga tegishli:
- AI darslikdagi to‘g‘ri javobni o‘z bilimiga tayanib xato deb qo‘yardi. Endi darslikka tayanadi.
- Qisqa, lekin to‘g‘ri javoblarga kam ball qo‘yilardi.
- AI ba’zi yozma javoblarga keragidan past ball qo‘yardi. Endi qayta baholashda ball faqat oshishi mumkin, tushmaydi.
Qisqa, lekin to‘g‘ri javoblarga kam ball qo‘yilayotganini AI emas, o‘qituvchilar topgan. Agar oxirgi so‘z AI’da bo‘lganida, bunday xatolar bolalarning natijasida qolib ketardi. Hammasi yangilanishlar sahifasida yozilgan.
AI’ning chegarasi loyiha ishida ham ko‘rinadi. Video kadrlaridan aniqlab bo‘lmaydigan talabni — masalan, ovozning tezligi yoki aks-sadoni — AI o‘zi hal qilmaydi: uni qisman deb belgilab, o‘qituvchi tinglab tekshirishi uchun qoldiradi.
Bizda qanday holat bo‘lgan?
Maktabimizda rus tilidan olingan testda AI ancha past ball qo‘ydi. Rus tili o‘qituvchisi insoniyroq yondashuvni so‘radi: yosh bolalar demotivatsiya bo‘lmasin. Shundan keyin baholash xalqaro tamoyillar bo‘yicha qayta sozlandi: qisqa, lekin to‘g‘ri javob ball yo‘qotmaydi, qayta baholashda ball faqat oshadi. Bitta o‘qituvchining iltimosi platformadagi barcha testlar uchun qoidani o‘zgartirdi.
Bu voqeadan men uchun asosiy xulosa shu: qoidani o‘zgartirish kerakligini AI emas, o‘qituvchi sezdi. Bolalarning yuzidagi ifodani, keyingi darsdagi kayfiyatini ko‘radigan — o‘qituvchi. Bu hikoyani batafsil «Bolalarning ruhi tushmasin» maqolasida yozaman.
CHSB BSB’da oxirgi so‘z o‘qituvchida qanday saqlanadi?
Har bir bosqichda AI taklif qiladi, o‘qituvchi qaror qiladi. Quyidagi jadval platformadagi asosiy bosqichlarni ko‘rsatadi.
| Bosqich | AI nima qiladi | O‘qituvchi nima qiladi |
|---|---|---|
| Fayldan savol o‘qish | Savollarni matni, mezoni va ballari bilan ajratadi | «Tasdiq kutmoqda» savollarini ko‘rib chiqib, «Tasdiqlash»ni bosadi |
| Yozma javobni tekshirish | Ball va bir qatorlik izoh taklif qiladi | Rozi bo‘ladi, «To‘g‘ri», «Qisman», «Noto‘g‘ri»ni bosadi yoki ballni 0,1 aniqlikda o‘zgartiradi |
| Qayta tekshirish | Faqat o‘zi qo‘ygan ballarni qayta ko‘radi, ball pasaymaydi | O‘zi qo‘ygan ball o‘zgarmay qoladi |
| Natijani ochish | Hech narsa | Butun sinf tugatganda, o‘zi ochganda yoki darhol — o‘zi tanlaydi |
| Texnik muammo | Hech narsa | «Qayta topshirish» bilan qaytadan ishlashga ruxsat beradi |
Natijani ochish rejimi alohida e’tiborga loyiq. «O‘qituvchi ochganda» rejimini tanlasangiz, o‘quvchi natijasini siz tekshirib bo‘lmaguningizcha ko‘rmaydi. Tekshirib bo‘lgach «Hammaga natijani ochish»ni bosasiz yoki bitta o‘quvchiga «Natija» ustunidagi tugma bilan ochasiz. Shunda AI’ning hech bir taklifi sizning roziligingizsiz bolaga yetib bormaydi. «Darhol» rejimida esa yozma javob AI tekshirgan zahoti bolaga ko‘rinadi — shuning uchun uni yozma savollar ko‘p bo‘lgan muhim nazorat ishlarida ishlatishni tavsiya qilmayman.
O‘qituvchi qarori adolatsiz bo‘lib qolmaydimi?
Bu haqli savol: o‘qituvchi ham inson, u ham charchaydi va adashadi. Lekin CHSB BSB’da o‘qituvchi qarori bo‘shliqda qabul qilinmaydi.
Birinchidan, AI har bir qaroriga sabab yozadi: nima to‘g‘ri, nima yetishmaydi, qaysi betga tayangan. O‘qituvchi o‘sha sababni o‘qib qaror qiladi. Ikkinchidan, hamma ish bitta mezon bo‘yicha tekshiriladi va platformada «yumshoq» yoki «qattiq» rejimlar yo‘q — shuning uchun bir sinfdagi ishlarni bir-biri bilan solishtirsa bo‘ladi. Uchinchidan, o‘qituvchi ballni ko‘tarsa ham, tushirsa ham, buni AI izohini ko‘rib, sababini bilib turib qiladi.
Men har bir bolaga individual qarash kerak deb hisoblayman: qaysi yo‘nalishda kuchli bo‘lsa, shu yo‘nalishda rivojlanishiga yordam berish. Bolaning boshqa fanlardagi baholari pastroq bo‘lsa, biroz ko‘tarib qo‘yilsa, ziyon qilmaydi. Bunday qarorni faqat bolani taniydigan inson qabul qila oladi, mashina emas.
Oxirgi so‘zdan qanday to‘g‘ri foydalanish kerak?
Har bir ishni boshidan tekshirish shart emas — AI izohini o‘qib, rozi bo‘lish yoki tuzatish kifoya. Mening tavsiyalarim:
- Kichik sinflarda va ikkinchi tilda yozilgan javoblarda fikr bor-yo‘qligiga qarang, so‘zlarning chiroyiga emas.
- AI qarori sizga g‘alati tuyulsa, u tayangan darslik betini oching.
- Bir xil xato ko‘p ishlarda takrorlansa, muammo namunaviy javobda bo‘lishi mumkin — uni tuzating va «Hammasini qayta tekshirish»ni bosing.
- Imlo uchun ball ayirilgan bo‘lsa, uni ham ko‘rib chiqing: ayirmani o‘zgartirish yoki olib tashlash sizning qo‘lingizda.
- Natijani tekshiruvdan keyin oching, ayniqsa birinchi testlarda.
AI qanday tekshirishini batafsil bilmoqchi bo‘lsangiz, bugungi AI yozma javobni qanday tekshiradi maqolasini o‘qing. AI va o‘qituvchi haqidagi umumiy fikrlarimni esa AI o‘qituvchining o‘rnini egallaydimi maqolasida yozganman.
Ko‘p beriladigan savollar
AI qo‘ygan ballni o‘qituvchi o‘zgartira oladimi?
Ha. Har bir javob balini 0,1 aniqlikda o‘zgartirasiz yoki «To‘g‘ri», «Qisman», «Noto‘g‘ri» tugmalaridan birini bosasiz.
Natijani o‘quvchiga kim ochadi?
Buni test tuzishda tanlaysiz: butun sinf tugatganda, siz ochganingizda yoki darhol. «O‘qituvchi ochganda» rejimida tekshirib bo‘lgach «Hammaga natijani ochish»ni bosasiz.
AI qarorini ko‘rib chiqmasdan qoldirsa bo‘ladimi?
Texnik jihatdan mumkin, lekin men tavsiya qilmayman. AI har bir qaroriga sabab yozadi, uni o‘qib chiqish bir necha soniya oladi.
Qayta tekshiruvda o‘qituvchi qo‘ygan ball o‘zgarib ketmaydimi?
Yo‘q. «Hammasini qayta tekshirish» o‘qituvchi qo‘ygan ballga tegmaydi, AI qo‘ygan ball esa faqat oshishi mumkin.
Rasmiy nizomda BSB’ni kim baholaydi?
Nizomga ko‘ra chorak davomidagi bob bo‘yicha summativ baholashni o‘qituvchi baholaydi.
Xulosa
AI yaxshi yordamchi: u tez, bir xil va har bir qaroriga sabab yozadi. Lekin bolani, uning yoshini va imkoniyatini faqat o‘qituvchi biladi, shuning uchun oxirgi so‘z unda qolishi kerak. Mening tavsiyam: AI qarorini doim ko‘rib chiqing, birinchi testlarda natijani «O‘qituvchi ochganda» rejimida tekshiruvdan keyin oching va qaysidir qaror sizga adolatsiz tuyulsa, ikkilanmay o‘zgartiring. Shunday platformani o‘z sinfingizda sinab ko‘rmoqchi bo‘lsangiz, ariza qoldiring.